102 Yıllık Çınar: Cumhuriyet Gazetesi'nin İstanbul'daki Kökleri

Yunus Nadi'nin "demokrasinin savunucusu" ilkesiyle yola çıkan Cumhuriyet Gazetesi, 7 Mayıs 2024 tarihi itibarıyla 102. Yılını kutluyor. İstanbul'da kurulan gazete, Kurtuluş Savaşı'nın zorlu koşullarından günümüze kadar aydınlanma ve çağdaşlaşma mücadelesini sürdürüyor.

Cumhuriyet Gazetesi'nin Kuruluş İlkeleri Nelerdi?

Cumhuriyet Gazetesi'nin 7 Mayıs 1924 tarihli ilk başyazısında Yunus Nadi, gazetenin ilkelerini şu sözlerle mişti: "Cumhuriyet, ne hükümet ne de fırka (parti) gazetesidir. Cumhuriyet sadece cumhuriyetin, daha ilmi ve yaygın ifadesiyle demokrasinin savunucusudur. Cumhuriyet ve demokrasi fikir ve esaslarını çiğneyen ve yıkan, yıkmaya çalışan her kuvvetle mücadele edecektir." Bu ilke, gazetenin 102 yıllık tarihinde yol gösterici olmuştur.

Türkiye Cumhuriyeti ile yaşıt olan gazetenin adı, Kurtuluş Savaşı'nın devrimci önderi Atatürk tarafından konulmuştur. Cumhuriyet Gazetesi'nin 102 yıllık tarihi, yalnızca bir gazetenin değil, aynı zamanda bir devrimin de tarihidir. Gücünü adının anlamından, bilimden ve aydınlanmadan alan gazete, okurlarıyla bütünleşmiştir.

Gazetenin İstanbul'dan Ankara'ya Uzanan Zorlu Yolculuğu

Yunus Nadi, Yenigün'ü 2 Eylül 1918'de çıkarmaya başlamıştı. Mütareke yıllarında İngilizler, ulusal davayı savunan bu gazeteyi sık sık kapatıyorlardı. Mustafa Kemal Paşa Samsun'a çıktıktan sonra Yunus Nadi de Anadolu'ya geçti. 2 Nisan 1920 tarihinde İstanbul’dan ayrılan Nadi, Ankara'da Karaoğlan Caddesi'nde hapishaneye bitişik bir ahşap evde gazetesini çıkarmaya devam etti. Ankara’da Vilayet Matbaası’nda yerli birkaç ihtiyar mürettip vardı. Akşam ezanından sonra eşeklerine binerek bağlarına gidiyor, gece çalışmayı kafalarına sığdıramıyorlardı. O zaman Matbuat Müdürü Umumisi (Basın Genel Müdürü) Muhittin Birgen olmuştu. İstanbul’da gizli surette çalışmaya başlamış bulunan “m. M” grubundan mürettip istendi. Fakat kimse Babıâli’yi bırakıp Ankara’ya gelmedi. Yalnız Ahmet adında bir mürettip geldi. Muallim yapılarak çocuklara mürettiplik öğretildi. Bu mürettiplerden bir kısmı Hâkimiyet-i Milliye gazetesine, bir kısmı da Yenigün matbaasına verildi.

1921'de Sakarya Savaşı'nın en yoğun günlerinde Yenigün'ün matbaası Ankara'dan Kayseri'ye taşınmıştı. Nadir Nadi, o günleri bir çocukluk anısında şöyle anlatıyordu: “1921’de Sakarya Savaşı’nın en yoğun günleriydi. Yenigün’ün matbaası Ankara’dan Kayseri’ye taşınmıştı. Pek külüstür, ilkel bir şeydi. Kolla çevrilen bir makineydi. Ben o zamanlar 12 yaşındaydım. Matbaadakilere yardım ediyordum. Bir keresinde kola asıldım, çevirmeye çalıştım, derken hop... Ben de merdaneyi çeviren kolun hareketiyle makinenin üstünden bir takla atıp, kâğıtların üstüne düşüverdim.”

Elle çevrilen baskı makinesinde her gün 2 bin 500 adet Yenigün basılıyordu. Kâğıdın iki yüzü ayrı ayrı basıldığından bu 5 bin baskı demekti. 29 Ekim 1923’te cumhuriyet ilan edilmişti. Cumhuriyet gazetesi bu büyük devrimden yedi ay sonra çıkmıştır. Yenigün, 11 Mayıs 1924’te yayınını durdurmuştur. Cumhuriyet, 7 Mayıs 1924’te çıkmaya başladığına göre Yenigün’ün Cumhuriyet’le birlikte dört gün yayımlandığı anlaşılır.

Yunus Nadi, Cumhuriyetin ilanı ve hilafetin kaldırılması gibi devrim eylemlerinin içinde etkin rol alırken bir yandan da artık işgalcilerden temizlenen İstanbul’da yeni çıkaracağı gazeteyi kurmak için idare müdürü Fethi Bey’i İstanbul’a yollamıştı. “İttihat Terakki”nin eski genel merkezi olan Pembe Konak’ı kiralamıştı. Bir sabah İstanbullular dağıtılan sabah gazeteleriyle birlikte bir anket formunu da kapılarında buldular. Bu ankette, “Okurun istediği gazetenin temel çizgileri nedir” sorusuna yanıt aranıyordu. Cumhuriyet’in yolculuğu başlamıştı.

Cumhuriyet Gazetesi İstanbul Okurları İçin Ne Anlam İfade Ediyor?

Cumhuriyet Gazetesi, İstanbul için sadece bir gazete değil, aynı zamanda şehrin aydınlanma ve çağdaşlaşma mirasının bir sembolüdür. Gazete, İstanbul'un kültürel ve sosyal yaşamına katkıda bulunmaya devam ediyor. Gazete arşivi, İstanbul'un yakın tarihine ışık tutan önemli bir kaynak niteliği taşıyor.