Türkiye'nin Zeytinyağı Payı Artarken Kalite Riski Büyüyor

Zeytin yetiştiriciliğinde sıcaklık ve yağış gibi iklimsel faktörlerin belirleyici rol oynadığı, aşırı sıcaklık ve soğuk streslerinin verim ve kalite üzerinde olumsuz etkiler yarattığı bilimsel çalışmalarla ortaya konuldu. Bu durum, Türkiye'nin önemli zeytin üretim bölgelerini ve dolayısıyla İstanbul'daki zeytinyağı tüketimini doğrudan etkileme potansiyeli taşıyor.

İklim Değişikliğinin Zeytinyağı Kalitesine Etkisi

Gelecekteki iklim projeksiyonları, zeytin ağacı gibi çok yıllık bitkiler üzerinde su kaynaklarının azalması, fizyolojik süreçlerin bozulması, fenolojik zamanlamaların kayması ve nihai ürün verim ile kalite parametrelerinde düşüş gibi çok yönlü olumsuz etkilerin ortaya çıkabileceğini gösteriyor. Özellikle Akdeniz iklim kuşağında yaygın olarak yetiştirilen zeytin türleri açısından, sıcaklık artışları ve buharlaşma oranlarındaki yükselme, büyüme mevsiminin uzamasına, çiçeklenme dönemlerinin kaymasına ve meyve olgunlaşmasının hızlanmasına neden olacak. Bu durum, hasat zamanlamasında değişikliklere yol açarak, ürünün olgunluk düzeyi ile kalite özelliklerini olumsuz yönde etkileyebilecek. Uzmanlar, tüm bu olumsuzlukların meyve gelişimini ve dolayısıyla zeytinyağının kimyasal bileşimini etkileyerek kalite parametrelerinde sapmalara neden olabileceğini belirtiyor.

Türkiye'nin Küresel Üretimdeki Yükselişi ve Riskler

Milliyet gazetesinde yer alan verilere göre, Türkiye küresel zeytinyağı üretimindeki payını son 35 yıl içinde yüzde 5.5’ten yüzde 13 seviyesine çıkardı. Dünya toplam zeytinyağı üretimi 1990 yılında 1.4 milyon ton seviyesindeyken, 2021 yılında 3.5 milyon ton zirvesine ulaştı. Ancak 2023 yılında 2.5 milyon tona gerileyen üretim, 2024-2025 döneminde tekrar 3.4 milyon ton seviyesine yükselme beklentisi taşıyor. Zeytinyağı üretiminde dünya lideri olan İspanya, miktar olarak açık ara liderliğini korurken, oransal olarak üretimdeki payını 35 yıllık süreçte yüzde 44 seviyesinden yüzde 38’e düşürdü. İtalya, 1990'lardan itibaren 300-500 bin ton bandında istikrarlı bir üretim sergileyerek küresel üretimde ikinci sırada yer alıyor. Yunanistan’ın üretimi 200-400 bin ton aralığında dalgalanırken, Türkiye 200-400 bin ton kapasiteyle Avrupa Birliği dışındaki en büyük üretici olarak öne çıktı. Türkiye'nin bu başarısı, iklim değişikliğinin getirdiği risklerle birlikte değerlendirildiğinde, sürdürülebilirliğin sağlanması için yeni stratejilerin önemini ortaya koyuyor. Özellikle İstanbul gibi büyük metropollerde kaliteli zeytinyağına erişim, bu gelişmelerden etkilenebilir.

Zeytin İçin Uyum Haritası ve İstanbul İçin Önemi

Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM), iklim krizine uyum sağlamak amacıyla Ar-Ge çalışmalarını sürdürerek zeytinin uyum haritasını çıkardı. Bu harita, üreticilere hangi bölgede hangi çeşidi dikmeleri gerektiği konusunda rehberlik ediyor. Türkiye'deki tescilli zeytin çeşitleri, kuraklığa dayanıklılık seviyelerine göre üç ana gruba ayrıldı:

Kuraklığa Dayanıklı Zeytin Çeşitleri:

• Butko
• Çekişte
• Memecik
• Sarı Yaprak
• Kara Yaprak
• Kiraz
• Girit
• Satı

Kuraklığa Orta Düzey Dayanıklı Zeytin Çeşitleri:

• Domat
• Ödemiş Eşek
• Tekirdağ Çizmelik
• Sarı Ulak
• Erdek Yağlık

Kuraklığa Hassas Zeytin Çeşitleri:

• Gemlik
• Görvele
• Ayvalık
• Sinop No:2
• İzmir Sofralık
• Marentelli
• Samanlı

Bu uyum haritası, İstanbul ve çevresindeki tarım arazilerinin potansiyelini değerlendiren üreticiler için kritik bilgiler sunuyor. Kuraklığa dayanıklı çeşitlerin tercih edilmesi, hem verimliliği hem de zeytinyağı kalitesini koruyarak İstanbul'daki tüketicilerin sofralarına kaliteli ürünlerin ulaşmasını sağlayabilir.