Türkçülük düşüncesinin sistematik hale gelmesini sağlayan Ziya Gökalp, 23 Mart 1876 tarihinde Diyarbakır'da doğdu ve 25 Ekim 1924'te hayatını kaybetti. "Türkçülüğün fikir babası" olarak tanınan yazar, sosyoloji çalışmaları ve edebiyat alanındaki katkılarıyla Türk düşünce dünyasında derin izler bıraktı.
Babası Mehmet Tevfik Efendi tarafından Mehmet Ziya ismi verilen Gökalp, 1911 yılından itibaren Gökalp soyadını kullanmaya başladı. Eğitim hayatına 1886'da Rüştiye-i Askeriyye'de başlayan yazar, amcası Müderris Hacı Hasip Bey'den geleneksel İslam ilimleri dersleri aldı. İstanbul'daki eğitim sürecinde Mülkiye Baytar Mekteb-i Alisi'ne kaydolan Gökalp, burada Arapça, Farsça ve Fransızca öğrendi. 1898 yılında Diyarbakır'da izinsiz cemiyet kurmak ve zararlı yayınları okumak suçlamasıyla tutuklanan yazar, bir süre sonra serbest kalarak İstanbul'a döndü.
Ziya Gökalp hangi siyasi oluşumlarda yer aldı?
İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne üye olan Gökalp, İkinci Meşrutiyet'in ilanıyla beraber cemiyetin Diyarbakır Şubesini kurdu. 1911 yılında Selanik İttihat ve Terakki Mekteb-i Sultanisi'nde Türkiye'nin ilk sosyoloji derslerini veren yazar, Balkan Savaşları nedeniyle İstanbul'a dönmek zorunda kaldı. 1912 yılında yapılan Meclis-i Mebusan seçimlerinde Ergani Milletvekili seçilen Gökalp, meclisin feshinden sonra Darülfünun'da (İstanbul Üniversitesi) sosyoloji profesörü olarak görev yaptı.
Birinci Dünya Savaşı sonrasında 28 Ocak 1919'da tutuklanan Gökalp, bir grup İttihatçı ile birlikte Malta'ya sürgüne gönderildi. 1921 yılında Türkiye'ye dönen yazar, Diyarbakır'da "Küçük Mecmua" dergisini çıkardı ve 1923 yılında yeniden Diyarbakır mebusu olarak Meclis'e girdi. Aynı yıl Telif ve Tercüme Encümeni başkanlığına getirilen Gökalp, "Türk Töresi" ve "Altın Işık" adlı eserlerini de yayımladı.
Ziya Gökalp'in edebi ve düşünsel mirası nedir?
Dilde sadeleşmeyi savunan "Yeni Lisan" hareketi içinde yer alan Gökalp, sanatın toplum için olması gerektiğini belirterek eserlerini halkın anlayabileceği bir düzeyde tuttu. Şiirlerinde hece ölçüsünü kullanan yazar, 1914 yılında yayınladığı "Kızıl Elma" kitabında Türklerin tek bir devlet altında yaşama arzusunu vurguladı. Gökalp'in milliyet kavramına dair, "Sosyolojik çalışmalarımdan öğrendim ki milliyet, eğitime dayalıdır." şeklindeki açıklaması dikkat çekiciydi.
Yazarın en önemli eserlerinden biri olan 1924 tarihli "Türkçülüğün Esasları" kitabı, Türkçülük düşüncesinin temel taşı olarak kabul edildi. Gökalp, hayatının son döneminde "Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak" sentezi üzerine yoğunlaştı. 25 Ekim 1924 tarihinde vefat eden Ziya Gökalp, Sultan Mahmut Türbesi haziresine defnedildi.
